क्या आप हिंदी बोलते है...!


आपल्या या आसेतू हिमाचल अशा विस्तिर्ण देशात अनेक बोली व भाषा आहेत. अशा या देशाचा कारभार व्यवस्थित चालावा यासाठी राष्ट्रभाषा एक असण्याची संकल्पना महात्मा गांधीनी 1918  मध्ये सर्वप्रथम मांडली आहे. गेल्या शंभर वर्षात या भाषेला राष्ट्रभाषा म्हणून मान्यता तर मिळालीच आहे सोबत सर्वाधिक बोलल्या जाणाऱ्या भाषांमध्ये हिंदी जगात चौथ्या क्रमांकावर आहे. 14 सप्टेंबर हिंदी दिवस निमित्ताने हा विशेष लेख.

आपल्या देशात वेगवगळया भाषा प्रचलित आहेत. अशा भिन्न भाषक देशाला एका सुत्रात बांधायचे असेल तर एक संवाद भाषा असण्याची आवश्यकता आहे. आपल्या राजकिय दृष्टेपणासाठी प्रसिध्द असणारे आपले राष्ट्रपिता सर्वप्रथम गांधी यांनी हिंदी राष्ट्रभाषा असावी असे सर्वप्रथम सांगितले त्याला आता 100 वर्षे पूर्ण झाली आहे.

 1918 साली झालेला हिंदी साहित्य संमेलनात महात्मा गांधीनी हिंदीला जनमानसाची भाषा आहे असे सर्वप्रथम संबोधले होते. गेल्या शतकभरात ही भाषा झपाटयाने प्रसारात आली आज जगात चिनी आणि इंग्रजी भाषांच्या खालोखाल हिंदी ही जगात सर्वाधिक बोलला जाणाऱ्या भाषांमध्ये चौथ्या स्थानी आहे.

 हिंदी भाषेचा प्रसार किती झालेला आहे. याची प्रचिती आपल्याला युरोपीय देशात फिरताना मिळते साधारणपणे रस्त्यांवर माहिती देणार फलक स्थानिक भाषा आणि इंग्रजी भाषा अशा दोन भाषांमध्ये असतात पण हिंदी भाषकांचा प्रसार बघून आता युरोपीय देशात स्थानिक भाषा, इंग्रजी आणि हिंदी अशा तीन भाषांचा वापर आपणास बघायला मिळतो.

 महात्मा गांधीनी हिंदी भाषा जनसामान्याची भाषा असे संबोधून सुरुवात केली मात्र याच भाषेच्या सुत्रात देश बांधला जाऊ शकतो या भूमिकेतून स्वत: मेहनत घेतली. मिठासाठी दांडी सत्याग्रह केल्यानंतर महात्मा गांधीनी साबरमती येथे आपले निवास्थान सोडले त्यावेळी देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यावरच साबरमती येथे परत येवू अशी प्रतिज्ञा केली. हा काळ 1936 सालचा साबरमती सोडल्यावर महात्मा गांधी महाराष्ट्रात वर्धा येथे आले आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यप्राप्तीपर्यंत वर्धा हे शहर देशाच्या राजकारणाचे केंद्रस्थान राहिले.

 वर्धा येथे आल्यावर बापूंनी अनेक संस्थांची निर्मिती केली ज्यात खादी ग्रामउद्योग , महत्वाचा आहे. मात्र त्यात देशात सर्वात प्रभावी ठरलेला उपक्रम अर्थात राष्ट्रभाषा सभेच्या निर्मितीचा ठरला. हिंदी भाषा सर्वांपर्यत पोहाचावी या उद्देशाने त्यांनी राष्ट्रभाषा सभेची स्थापना केली आणि हिंदी भाषेच्या प्रचाराला येथून सुरुवात झाली.

 देशाच्या उत्तरेकडील राज्यात  हिंदीचा वापर चांगला असला तरी मध्यभारतापासून दक्षिणेकडील राज्यात हिंदीचा प्रचार झालेला नव्हता . त्या भागात किमान संपर्कभाषा म्हणून हिंदी भाषेला स्थान मिळवून देण्याचे मोलाचे कार्य राष्ट्रभाषा सभेने केले . हिंदीचा प्रचार - प्रसार सातत्याने वाढत गेला.

 देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर दोनशेहून अधिक संस्थानांमध्ये विखुरलेल्या भारताला एकत्र आणण्याचे काम त्यावेळचे गृहमंत्री लोहपूरुष सरदार वल्लभाई पटेल यांनी केले त्याही वेळा हिंदीचा मोठया प्रमाणावर झालेला प्रसार या आसेतू हिमाचल भारताला जोडण्यात मदतीचा ठरला हिंदी सोबत ऊर्दूचा वापर देखील देशात मोठया प्रमाणात होत होता. राष्ट्रभाषा ठरविण्याची अधिकृत कार्यवाही भारतीय संसदेत झाली आणि केवळ एका मताच्या फरकाने राष्ट्रभाषा म्हणून ऊर्दू ऐवजी हिंदीची अधिकृत निवड झाली तो ऐतिहासिक दिवस होता 14 सप्टेंबर 1949 चा होता.

 भारतीय संविधानाच्या भाग 17 मधील कलम 343(1) अनुसार अधिकृत पणे हिंदीला राष्ट्रभाषेचा दर्जा प्रदान करण्या त आला असून याची लिपी देवनागरी ठरविण्यात आली आहे.

 भाषा वैशिष्ठयानुसार गणना करायची तर हिंदी सेाबत आपली मराठी या दोन्ही भाषांची लिपी देवनागरी आहे. या दोन्ही भाषांचा उगम संस्कृत भाषेतून झाला आहे. नंतर देशात भाषावार प्रांत रचना झाली असली तरी देशात हिंदी भाषक राज्यांची संख्या सर्वांधिक आहे.  आणि या राज्यांचा संघ असणाऱ्या आपल्या देशाची  भाषा आता हिंदी आहे.

 आंरभी चित्रपट सृष्टीच्या माध्यंमातून आणि नंतरच्या काळात टिव्ही चॅनेल्समुळे हिंदीचा विस्तार अत्यंत वेगाने झाला.  घोषणेला आरंभ आणि आज शंभर वर्षे झाली  या काळात देशात हिंदी समजत नाही, अशी एखादी व्यक्ती सापडणे विरळच अशी स्थिती आहे लिहिता-वाचता येत नसेल पण हिंदी सर्वांनाच बोलता येते.

 महात्मा गांधीनी हिंदी भाषा प्रचाराचे सारे श्रेय जाते त्यांच्या या कार्याची स्मृती जपण्यासाठी वर्धा येथे पहिले हिंदी विद्यापीठ महात्मा गांधी यांच्या नावाने सुरु करण्यात आले. त्यानंतर उत्तरेात्तर हिंदीचा प्रचार व प्रसार सुरुच आहे.

 सर्व केंद्र सरकारी कार्यालये आणि महामंडळे तसेच राष्ट्रीयकृत बॅका यांच्या कामकाजात हिंदी ही अधिकृत भाषा ठरविण्यात आलेली आहे. हिंदीचा प्रसार अधिक व्हावा यासाठी 14 सप्टेबरला हिंदी दिवस साजरा केला जातो आणि 14 तारेखपासून हिंदी पखवाडा अर्थात पंधरवडा आयोजित केला जातो. व प्रचाराचे कार्य सातत्याने सुरु ठेवण्यात येते. 

 देशाच्या एकात्मतेत वृध्दी करण्याचे मोलाचे कार्य हिंदी भाषेने केले आहे. यानिमित्तान आपणही हिंदीत अधिक संवाद साधायची गरज आहे... म्हणूनच एक सवाल....क्या आप हिंदी बोलतें है…!

 - प्रशांत दैठणकर

 9823199466



  Print






News - Gadchiroli | Posted : 2018-09-14




Related Photos