पर्यावरणाचा स्वच्छता दूत : गिधाड


- गिधाड पक्षाचे संवर्धन व संरक्षण कामी गडचिरोली वनविभागाची वाटचाल


जगात साधारणतः प्रत्येक भागात आढळणारा मोठा मांसभक्षीय पक्षी म्हणून गिधाड पक्षाची ओळख आहे. याला निसर्गाचा स्वच्छतादूत म्हणूून सुध्दा ओळखतात. जगात गिधाडांच्या २३  प्रजाती आहेत. गिधाडे मृत पाळीव जनावरांचे मांस भक्षण करतात. मृत जनावरांचे हाडे सोडली तर सर्व मांस खावून नष्ट करतात. गिधाड हा अन्नसाखळीतील एक महत्वाचा घटक आहे. ते कधीही शिकार न करता केवळ मृत जनावरांच्या मांसावर उदरनिर्वाह करतात. गिधाड हा समुहाने राहणारा पक्षी असून सोडणाऱ्या  मासाला खावून त्यापासून पसरणाऱ्या  दुर्गंधी व लागण करणाऱ्या  रोगांवर नियंत्रण ठेवतात. तसेच उंदिर व कुत्र्यांपासून पसरणाऱ्या  रोगांवर सुध्दा आळा घालण्याचे काम करतात. त्यांच्यामुळेच नैसर्गिक संतुलन ठेवले जाते व पर्यावरणाचे संरक्षण होते.


भारतात गिधाडांच्या नऊ प्रजाती आढळतात. (जसे White Rumped Vulture, Slender billed Vulture, Indian Vulture  आणि  Long Billed Vulture   इ.) मागील ३०  वर्षात गिधाड पक्षांच्या संख्येत लक्षणीय घट झालेली आहे. सन २००३  मध्ये झालेल्या सर्व्हेक्षणानुसार असे दिसून आले आहे की, पाळीव जनावरांवर वेदना कमी करण्यासाठी वापरण्यात येणारे डायक्लोफेनेक या वेदनानाशक औषधांचा वापर करण्यात येत होता. सदर जनावरांवर मेल्यास त्या मृत जनावरांचे मांस गिधाडांनी खाल्यास गिधाडांना मुत्राशयाचा विकार व Visceral Gout  व  Neck Drooping  अशा प्रकारचे आजार होऊन मोठ्या प्रमाणात गिधाडांची संख्या झपाट्याने कमी झाली. १९९०  च्या दशकात डायक्लोफेनेक औषधाचा अतिप्रमाणात वापर झाल्यामुळे भारतात ९९  टक्के गिधाडे नष्ट झाल्याची धक्कादायक बाब समोर आली. IUCN  या जागतिक स्तरावरील संघटनेने गिधाड पक्षास अतिधोकाग्रस्त यादीत समावेश केला आहे.
सन १९८०  पूर्वी गडचिरोली जिल्ह्यात पांढऱ्या  पाठीच्या व लांब चोचीचे गिधाडांची संख्या मोठ्या प्रमाणात होती. परंतु मागील काही वर्षात जनावरांना दिले जाणारे डायक्लोफेनेक या वेदना नाशक औषधाच्या वारेमाप वापर झाल्याने गिधाडांची संख्या आश्चर्यकारक कमी झाली आहे. गिधाडांची संख्या कमी होण्याचे महत्वाचे कारण म्हणजे गावातील वयस्क जनावरांची कत्तलखान्यास विक्री करणे, किटकनाशकांचा अती वापर, घरटी करण्यायोग्य मोठ्या झाडांची तोड यामुळे गिधाडांच्या प्रजननावर परिणाम झाला आहे.
गिधाड संरक्षण व संवर्धन कामी वनविभागाकडून इतर कामे केली जात आहे. यासाठी वनपाल दर्जाचे कर्मचार्यांची सन २०११  मध्ये केंद्रस्थ अधिकारी म्हणून नेमणूक केली आहे. झाडांवर गिधाडांची घरटी आढळल्यास त्यांचे संरक्षण करण्याबाबत सुध्दा ग्रामस्थांना प्रोत्साहित केल्या जाते. स्थानिकांना सोबत घेऊन जनजागृतीचे कार्यक्रम घेण्यात येत आहेत. तसेच स्थानिक स्तरावर गिधाडमित्रांची नियुक्ती केली असून जखमी/ आजारी गिधाडे दृष्टीस पडताच तत्काळ त्यांच्यावर उपचार करणे, देखभाल करणे इ. कामे गिधाड मित्रांच्या मदतीने करतात. वनविभागाच्या वतीने दरवर्षी सप्टेंबर महिन्याच्या पहिल्या शनिवारी ‘जागतिक गिधाड जागृती दिन’ साजरा करण्यात येतो. यात स्थानिकांना विशेष करून शालेय विद्यार्थ्यांना  स्थानिक भाषेत गिधाडांबाबतची माहिती विषद केल्या जाते. तसेच १ ते ७ आॅक्टोबर या कालावधीत वन्यजीव सप्ताहाच्या आयोजनात सुध्दा गिधाडांबाबत माहिती दिल्या जाते.

सन २०१७  - १८  मध्ये गडचिरोली वनविभागाकडून गिधाड संवर्धन कामी केलेल्या कामाचा आढावा
- कुनघाडा परीक्षेत्रातील नवेगाव व उत्तरी धानोरा परीक्षेत्रातील निमगांव येथे गिधाड उपहारगृहाची निर्मिती करण्यात आली.
- २१  मार्च २०१८  रोजी जागतिक वनदिनाचे औचित्य साधून वेगवेगळ्या गावातील होतकरू तरूणांची गिधाड मित्र म्हणून नियुक्ती केली आहे. त्यांच्याकडून गिधाड संरक्षण व संवर्धनाची कामे करून घेण्यात येत आहेत.
- गिधाड मित्रांकरीता गिधाड संवर्धन क्षेत्रात दोन वेळा सहलींचे आयोजन करण्यात आले आहे.
- गडचिरोली वनविभागांतर्गत गिधाड संवर्धन कार्यासाठी कुनघाडा येथे मध्यवर्ती संपर्क कार्यालयाची स्थापना करण्यात आली आहे.
- गिधाडांचे अस्तित्व असलेल्या प्रजाती, गिधाडांची संख्या, गिधाडांची घरटी शोधणे, गिधाडांचा भ्रमणमार्ग, इ. बाबत संशोधन करण्यासाठी प्रकल्प राबविण्यात येत आहे.
- वन्यजीव सप्ताह २०१७  मध्ये भरारी या गिधाडांवर आधारित माहितीपटाचे अनावरण करून गावा गावांत माहितीपट दाखविण्यात आला.
- गिधाडांची माहिती असलेल्या भरारी या सचित्र माहिती पुस्तिकेचे विमोचन २१  मार्च २०१८  ला जागतिक वनदिनी करण्यात आले. 
- प्रसार माध्यमांद्वारे वेळोवेळी जनजागृती करण्यात येत आहे.
- वन्यजीव सप्ताह २०१७  मध्ये जागृती करण्यासाठी Walk for Vulture  चे आयोजन करण्यात आले.
- गिधाडांचे पुतळे तयार करून सेमाना जैवविविधता उद्यान, वनविभागाचे विभागीय कार्यालय व कुनघाडा परीक्षेत्र कार्यालय परिसरात बसविण्यात आले आहे.

गिधाड संवर्धन कामी केलेल्या कार्याचे फलीत
- सन २०११  - १२  मध्ये केवळ २०  ते ३०  असणाऱ्या  गिधाडांची संख्या आत २००  पर्यंत झाली आहे.
- बऱ्याच  कालखंडानंतर माल्लेरमाल, जोगना, डोंगरगाव परिसरात सन २०१७  मध्ये गिधाडे मोठ्या संख्येने दृष्टीक्षेपात आले.
- गिधाडांचा वावर असलेल्या क्षेत्रात २१ गिधाड मित्रांद्वारे संरक्षण व संवर्धनाचे कामे केल्या जात आहे. 
- स्थानिक भागात गिधाडांचा वावर दिवसेंदिवस वाढत आहे.
- मोहा, ऐन, तेंदु च्या वृक्षांवर गिधाडांची घरटे आढळून येत आहेत.
- जनजागृतीचे कार्यक्रम घेतल्यामुळे गावकऱ्यांना   गिधाडांचे महत्व कळले आहे. पहिले गिधाडांकडे किळसवाणा पक्षी म्हणून पाहिल्या जात असे. परंतु आता गिधाडे दिसताच गावकरी याची माहिती विभागाला देतात.
- गिधाड संवर्धनात स्थानिक लोकांचा सक्रीय सहभागात वाढ
- गिधाड उपहारगृहात मृत जनावरे पुरवठा केल्यामुळे स्थानिक लोकांना त्या मोबदल्यात आर्थिक लाभ मिळत आहे.
- मृत जनावरांच्या मृतदेहाची योग्य प्रकारे विल्हेवाट लावल्या जात आहे.
- कुत्रे व उंदरांपासून पसरणारे संसर्गजन्य रोगाच्या प्रमाणात घट
- योग्य ठिकाणी मृत पाळीव जनावरांची विल्हेवाट लावल्यामुळे वातावरणात पसरणारी दुर्गंधी कमी झाली आहे.

गिधाड संवर्धनाकरीता भविष्यातील वाटचाली
- गिधाड संवर्धन क्षेत्रात नवीन गिधाड उपहारगृहाची स्थापना करणे
- गिधाडांचे वावर असलेल्या गावात गिधाड मित्रांची चमु तयार करणे
- गिधाडांचा मृत्यूदर कमी करण्यासाठी Vulture Care Center व  Vulture Resue Center  ची स्थापना करणे.
- स्थानिक ग्रामस्थांच्या सहकार्याने सार्वजनिक व खासगी जागेवर गिधाडांसाठी सुरक्षित राहण्याची जागा निर्माण करणे
- गिधाडांचे संवर्धन व प्रजननासाठी संशोधन कार्यक्रम हाती घेण्यात येणार
- गिधाडांचे पर्यावरणातील महत्व, त्यांचे वर्तन याबाबत माहिती होणे, जागृती निर्माण करणे यासाठी कार्यक्रमाचे व कार्यशाळेचे आयोजन करणे
- गिधाड संवर्धन कार्यात शालेय विद्यार्थ्यांचा  सहभाग वाढविण्यासाठी नियोजन करणे
- इतर ठिकाणी असलेल्या गिधाड संवर्धन क्षेत्रात गिधाड मित्रांसाठी सहलीचे आयोजन करणे
- गिधाड संवर्धन कार्यात स्वयंसेवी संस्था व पर्यावरणकामी कामे करणारे कार्यकर्त्यांचा  सहभाग वाढविणे
- वनकर्मचाऱ्यांसाठी  प्रशिक्षणाचे आयोजन करणे
- सर्व सामान्यांना गिधाडांबाबत माहिती मिळण्यासाठी माहिती पुस्तिका, घडीपत्रके व इतर वाचनिय साहित्याची निर्मिती करणे
- गिधाडांचा अभ्यास करण्यासाठी गिधाड मित्रांकरीता Control Room  ची स्थापना करणे.
वरील प्रमाणे केलेल्या कार्यामुळे निसर्गाचे स्वच्छतादूत गिधाडांची संख्या गडचिरोली वनविभागाच्या कार्यक्षेत्रात दिवसेंदिवस वाढत आहे. गिधाड पक्षी पर्यावरणाचा एक महत्वाचा घटक असून त्यांच्या अस्तित्वामुळे सार्वजनिक आरोग्य जपण्याचे कार्य गिधाड पक्षी करीत आहेत.
आज जागतिक गिधाड जागृती दिनानिमित्त आपण संकल्प करू की, पर्यावरणाच्या या स्वच्छतादुतास आपण सर्व मिळून संरक्षण देऊन आपले व आपल्या भावी पिढीसाठी पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यास प्रयत्न करू.

शिवाजी बबन फुले (भा.व.से.)
उपवनसंरक्षक
गडचिरोली वनविभाग, गडचिरोली

 



  Print






News - Gadchiroli | Posted : 2018-08-31




Related Photos