Petrol Price
काडी काडीतून विणला जातो संसार : प्लास्टिकच्या युगात पारंपरिक केरसुणीला भाव मिळेना!
- कच्च्या मालाची टंचाई, वाढती मेहनत आणि कवडीमोल दरामुळे पारंपरिक व्यवसाय अडचणीत
- तीन ते चार महिने परिश्रम करूनही लहान केरसुणीला ५०, तर मोठ्या केरसुणीला केवळ १०० रुपये
विदर्भ न्यूज एक्सप्रेस
तालुका प्रतिनिधी / कोरची : दिवाळी म्हटली की घराघरांत स्वच्छतेची लगबग, फराळाची तयारी आणि लक्ष्मीपूजनाची धामधूम सुरू होते. लक्ष्मीपूजनात केरसुणीला विशेष धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व असल्याने या सणाच्या काळात पारंपरिक केरसुणीला मागणी असते. मात्र, शिंदीच्या झावळ्या आणि नैसर्गिक पानांपासून हाताने केरसुणी तयार करणाऱ्या पारंपरिक कारागिरांचा व्यवसाय सध्या अनेक अडचणींच्या गर्तेत सापडला आहे. प्लास्टिकच्या वाढत्या वापरामुळे पारंपरिक केरसुणीची बाजारपेठ मर्यादित होत असतानाच कच्च्या मालाची कमतरता, वाढते श्रम आणि कमी बाजारभाव यामुळे या व्यवसायाचे आर्थिक गणित पूर्णपणे बिघडले आहे.
एकेकाळी ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबांच्या उदरनिर्वाहाचे साधन असलेला हा पारंपरिक व्यवसाय आता टिकविण्याचे आव्हान कारागिरांसमोर उभे ठाकले आहे. काडी-काडी गोळा करून, त्यावर प्रक्रिया करून आणि कौशल्याच्या जोरावर तयार होणाऱ्या केरसुणीला योग्य मोबदला मिळत नसल्याने कारागिरांमध्ये नाराजी आहे.
लक्ष्मीपूजनात केरसुणीला अनन्यसाधारण महत्त्व -
दिवाळीच्या लक्ष्मीपूजनात केरसुणीला केवळ स्वच्छतेचे साधन म्हणून नव्हे, तर धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचा अविभाज्य भाग म्हणून महत्त्व दिले जाते. घरातील घाण आणि कचरा दूर करून स्वच्छता, सकारात्मकता व समृद्धीचे प्रतीक म्हणून केरसुणीची पूजा केली जाते. त्यामुळे दिवाळीच्या दिवसांत पारंपरिक केरसुणीला विशेष मागणी असते. मात्र, या मागणीचा पुरेसा आर्थिक लाभ प्रत्यक्ष केरसुणी तयार करणाऱ्या कारागिरांना मिळत नसल्याचे चित्र आहे.
तीन ते चार महिन्यांची मेहनत; निर्मितीची प्रक्रिया कष्टप्रद -
पारंपरिक केरसुणी तयार करणे हे दिसते तितके सोपे काम नाही. दिवाळीच्या चार ते पाच महिने आधीपासूनच कारागिरांची तयारी सुरू होते. घनदाट जंगल आणि दूरवरच्या परिसरातून आवश्यक झाडांच्या फांद्या व पाने गोळा करावी लागतात. त्यानंतर प्रत्येक फांदीवरील पाने एकेक करून वेगळी केली जातात. ही पाने व्यवस्थित वाळवून त्यांचा केरसुणी तयार करण्यासाठी वापर केला जातो.
वाळलेल्या पानांवरील धूळ, अनावश्यक कचरा आणि खरखरीत भाग काढण्यासाठी तारेच्या ब्रशचा वापर केला जातो. प्रत्येक पान काळजीपूर्वक घासून स्वच्छ केल्यानंतर योग्य आकाराच्या काड्या निवडल्या जातात. त्यांची विशिष्ट पद्धतीने बांधणी करून एकसारख्या आकाराची आणि मजबूत केरसुणी तयार केली जाते. या संपूर्ण प्रक्रियेत शारीरिक मेहनतीसोबतच वेळ, संयम आणि कौशल्याचीही आवश्यकता असते.
कच्च्या मालाची उपलब्धता दिवसेंदिवस कमी -
पारंपरिक केरसुणी तयार करण्यासाठी शिंदीच्या झावळ्या तसेच विशिष्ट प्रकारच्या लवचिक पानांची आवश्यकता असते. मात्र, आवश्यक झाडे आणि पाने आता पूर्वीसारखी सहज उपलब्ध होत नाहीत. जंगलातील बदल, झाडांची घटती उपलब्धता आणि कच्चा माल गोळा करण्यासाठी दूरवर जावे लागत असल्याने कारागिरांचा वेळ आणि खर्च वाढत आहे. कच्चा माल मिळविण्यापासून ते त्यावर प्रक्रिया करून अंतिम उत्पादन तयार करण्यापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.
तीन-चार महिन्यांच्या श्रमाला मिळतो तुटपुंजा मोबदला -
पारंपरिक केरसुणी तयार करण्यासाठी तीन ते चार महिने मेहनत घ्यावी लागते. मात्र, बाजारात लहान आकाराच्या केरसुणीला केवळ ५० रुपये, तर मोठ्या आकाराच्या केरसुणीला १०० रुपये प्रतिनग असा दर मिळत आहे. कच्चा माल गोळा करणे, त्याची स्वच्छता, वाळविणे, वर्गीकरण आणि बांधणी यासाठी मोठ्या प्रमाणात श्रम व वेळ खर्च होतो. त्या तुलनेत मिळणारा मोबदला अत्यंत कमी असल्याने या व्यवसायातून अपेक्षित उत्पन्न मिळविणे कठीण झाले आहे.
प्लास्टिकच्या युगात पारंपरिक व्यवसायाचे अस्तित्व धोक्यात -
बाजारपेठेत प्लास्टिक आणि विविध कृत्रिम साहित्यापासून तयार होणाऱ्या झाडूंचा वापर वाढत आहे. कमी किमतीत आणि सहज उपलब्ध होणाऱ्या पर्यायी उत्पादनांमुळे पारंपरिक केरसुणीला स्पर्धेला सामोरे जावे लागत आहे. परिणामी, नैसर्गिक साधनसामग्रीचा वापर करून हाताने केरसुणी तयार करणाऱ्या कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम होत आहे. पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले कौशल्य आणि पारंपरिक व्यवसाय टिकवायचा कसा, असा प्रश्न या कारागिरांसमोर निर्माण झाला आहे.
पारंपरिक व्यवसायाला प्रोत्साहन देण्याची गरज -
ग्रामीण भागातील पारंपरिक कौशल्य, नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित व्यवसाय आणि स्थानिक कारागिरांच्या उपजीविकेचे संरक्षण होणे आवश्यक आहे. केरसुणी तयार करणाऱ्या कारागिरांना कच्चा माल उपलब्ध करून देणे, उत्पादनाला योग्य बाजारपेठ मिळवून देणे आणि त्यांच्या श्रमाला योग्य मोबदला मिळण्यासाठी प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. अन्यथा, आधुनिकतेच्या आणि प्लास्टिकच्या वाढत्या वापराच्या प्रवाहात ग्रामीण भागातील हा पारंपरिक व्यवसाय हळूहळू लोप पावण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
कारागिराची व्यथा मेहनत भरपूर, उत्पन्न मात्र कमी! -
दूरवरच्या घनदाट जंगलातून झाडांच्या फांद्या आणाव्या लागतात. त्यानंतर एकेक फांदी वेगळी करून पाने काढणे, ती वाळविणे आणि त्यावर प्रक्रिया करून केरसुणी तयार करणे, अशी मोठी प्रक्रिया आहे. यासाठी तीन ते चार महिने मेहनत घ्यावी लागते. मात्र, एवढे कष्ट करूनही लहान केरसुणीला ५० रुपये आणि मोठ्या केरसुणीला १०० रुपयेच मिळतात. कच्चा माल मिळविणेही दिवसेंदिवस कठीण होत असून मेहनतीच्या तुलनेत उत्पन्न मिळत नाही.
अजय नेताम, पारंपरिक केरसुणी कारागीर -
एकीकडे दिवाळीच्या निमित्ताने केरसुणीला धार्मिक महत्त्व प्राप्त होते, तर दुसरीकडे ती तयार करणाऱ्या कारागिरांच्या उदरनिर्वाहाचा प्रश्न गंभीर बनत आहे. काडी-काडी जोडून संसाराचा गाडा चालविणाऱ्या या कारागिरांच्या श्रमाला योग्य मूल्य मिळणार का, हा प्रश्न मात्र अनुत्तरितच आहे.
